عید نوروز در گذشته و درسیره  و نگره‌ی معصومان (ع)

در ایران باستان دو جشن داشتند، یکی جشن مهرگان در آغاز فصل سرما و جشن نوروز در آغاز فصل گرما که از اول فروردین آغاز می‌شد؛ و هر دو را به خاطر آغازین روز فصل گرما و یا سرما نوروز می‌گفتند و مدت اجرای جشن‌ها در نوروز چند روز بود؛ و گفته شده به این خاطر آن را نوروز نامیده‌اند که در آن روز جمشید پادشاه ایران (باستان) مردم را بشارت دادی به بی‌مرگی و تندرستی و آموزندگی و هم اندرین روز بود که کیومرث دیو را بکشت.  

مورخین ادبا ودانشمندان ایرانی مسلمان به نوروز اهمیت ویژه داده ودرباره آن مطالب مفصل ودقیقی نوشته‌اند که خود این توجه ونگاه نیز بسیار ارجمند است و حاکی از توجه دین به مقوله این سنت کهن ایرانی می‌باشد.

فردوسی شاعر شیرین سخن پارسی گوی وشیعه مذهب ودانشمند جامع، درباره علت نامیده شدن این روز به نوروز چنین می‌سراید:

جهان انجمن شد بر تخت روی فرومانده از فرة بخت اوی

بجمشید برگوهر افشاندند هر آن روز را روز نو خواندند

سرسال نو هرمز فَروَدین بر آسوده از رنج تن دل ز کین

بزرگان به شادی بیاراستند می‌و جام و رامشگران خواستند

چنین روز فرخ از آن روزگار بماند از آن خسروان یادگار 

همچنین او  معتقد است که نوروز آغازین روز پادشاهی جمشید است که شادی و سلامتی را برای مردمان خود نوید داده است و آن را بدان جهت نوروز نامیده‌اند. مورخینی مثل مسعودی نیز نوروز را روز اول بهار و اول فروردین نامیده‌اند که آغاز فصل گرما بعد از سپری شدن فصل سرماست.  

یعقوبی نیز درباره نوروز چنین آورده است: «اول سال ایرانیان روز نوروز یعنی روز اول فروردین است که در نیسان و آذار می‌باشد و هنگامی که خورشید به برج حمل درآمده است، این روز عید بزرگ ایرانیان است دیگر عید مهرگان یعنی روز شانزدهم مهرماه است. در میان نوروز و مهرگان صد و هفتاد و پنج روز یعنی پنج ماه و بیست و پنج روز فاصله است...».  

در عید بزرگ سال نوروز (روز اول فروردین و آغازین روز فصل بهار) و مهرگان (در فصل پائیز) بزرگان هدایا تقدیم... می‌کردند هر کس چیزی را که بسیار دوست می‌داشت، هدیه می‌کرد.  

درباره سبب نامیده شدن نوروز در نزد ایرانیان علاوه بر مطالب فوق، سخنان بسیاری گفته شده است از جمله دانشمند بزرگ ایرانی جناب ابوریحان بیرونی (۳۶۰ ـ ۴۴۰) مطالب بسیار شیوا و زیبایی نوشته که به اختصار اشاره می‌شود، ابوریحان روایاتی از پیامبر در باره تجلیل وبزرگداشت نوروز آورده تا به آن رنگ وبوی مذهبی داده واز این سنت وفرهنگ زیبا پاسداری کرده باشد:

 نخستین روز فروردین نوروز است که اولین روز سال نو است و نام پارسی آن بیان کننده این معنا است و این روز با وارد شدن آفتاب به برج سرطان آغاز می‌شود... خورشید در مکانی قرار می‌گیرد که ... نزول باران و برآمدن شکوفه‌ها و برگ آوردن درختان تا هنگام رسیدن میوه‌ها و تمایل حیوانات به تناسل و آغاز نو تا تکامل و (بلوغ نهایی و رسیدن میوه‌ها) طی کند. این بود که نوروز را دلیل پیدایش و آفرینش جهان دانستند و گفته‌اند در این روز بود که خداوند افلاک را پس از آن که مدتی ساکن بودند به گردش در آورد و ستارگان را پس از چندی متوقف گردانید و خورشید را... آفرید و... آغاز شمارش از این روز شد و گفته‌اند که خداوند عالم سفلی را در این روز آفرید و کیومرث در این روز به شاهی رسید... و نیز گفته‌اند خداوند در این روز خلق (آدم) را آفرید. نقل شده از پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ از ابن عباس که در روز نوروز جامی سیمین که پر از حلوا بود برای پیغمبر هدیه آوردند و آن حضرت پرسید که این چیست؟ گفتند امروز روز نوروز است، پرسید که نوروز چیست؟ گفتند عید بزرگ ایرانیان است فرمود: آری در این روز بود که خداوند... هزاران مردم را پس از مرگشان زنده نمود و بر آنها باران به دستور خدا بارید... و روزی است که سلیمان آغاز پادشاهی نموده است... گفته شده که در این روز فیروز (نام فرشته) ارواح را برای آفرینش مردم حرکت می‌داد و فرخنده‌ترین ساعات آفتاب است که در صبح نوروز فجر و سپیده در نزدیک‌ترین نقطه زمین واقع می‌شود و نگاه کردن به خورشید برکت است و نام نوروز به زبان پارسی هرمزد است که اسم خدای تعالی است (چون خداوند در هر لحظه نوآفرین است).

(و) ... برخی از علمای ایران می‌گویند سبب اینکه این روز را نوروز می‌نامند این است که در ایام تهمورث صابئه آشکار شدند و، چون جمشید به پادشاهی رسید دین را تجدید کرد و این کار خیلی بزرگ به نظر آمد و آن روز را که روز تازه‌ای بود جمشید عید گرفت اگر چه پیش از این هم نوروز بزرگ و معظم بود... و در این ایام گفته شده است که خداوند آفرینش جهان را تمام کرد و (زرتشت پیامبر (مجوس) در این روز به پیامبری برگزیده شد)؛ و ایرانیان این روز را روز قسمت سعادت می‌دانند و روز  امید نام نهادند ـ، چون در این روز آغاز زنده شدن طبیعت و زندگی هستی است که امید را در دل زنده می‌کند ـ و همچنین گفته شده در این روز شر ابلیس از مردم برچیده شد و هر چوب خشکی سبز شد و مردم گفتند (روز نو) و هر کس در این روز در طشتی جو کاشت، سپس این رسم در ایرانیان پایدار ماند ـ که امروز سبزی در سفره هفت سین می‌چینند ـ و...  

در نگاه معصومان این سنت وفرهنگ مورد توجه وتایید بوده است؛ که نشانگر پسندیده بودن این رسم است، به نظر می‌رسد که این عید را معصومان با مستحب شمردن اعمالی مخصوص برای این روز مانند:غسل وپوشیدن لباس پاکیزه ونو مانند اعیادی مثل قربان وغدیر وفطر رسمیت داده‌اند، معصومان برای عید نوروز با بیان گذشته‌ی دیرپا ومناسبات خاص تاریخچه‌ای مذهبی وتوحیدی والهی بیان کرده وآنرا اساس وبنیان مکتبی داده واز آن به آفرینش هستی وآغاز طلوع خورشید وحیات در زمین ورویش گل‌ها وآفرینش باد در زمین که حیاط دهنده وهیجان گر وبیدارکننده‌ی زمین از خواب زمستانی وگذار از دوره‌ی خواب به بیداری واز مرگ به حیات که مراحلی از زندگی هستی است تفسیر کرئده‌اند؛ درنگاه معصومان عید نوروز دارای تفسیر معنوی وآغاز حیات وشکوفایی وحرکت رو به رشد هستی است که برای انسان درس آموز است؛ امام صادق (ع) این روز را به روز پیمان گرفتن خداوند از انسان مومن برای اظهار بندگی واقرار به نبوت وولایت ائمه (ع) تفسیر می‌کند  درروایت دیگر این روز عید فرج حضرت صاحب الامر نامیده شده که دراین روز بر فاسقین وفاسدین وگمراهان پیروز خواهد شد وحق وعدالت ظاهر وامام حق با شعار جاء الحق وزهق الباطل ظهور خواهد نمود.   

مناسبت‌ها وسالروز‌هایی دراین روز در گذشته وجود داشته که معصومان با توجه به علوم الهی که از آن برخوردار بودند برای ارج نهادن به آن بیان کرده‌اند:

۱- آغاز آفرینش وتجلی حق که هستی وطبیعت دراین روز آفریده شده واز جلوه‌های حق است؛ ازاینروی مناسب است که دراین روز دگرباره حق متجلی شده وامام عصر ظهور نماید.

۲- رویش شکوفه‌ها که نمادی از تجلی زیبایی‌های حق است که می‌توان آنرا مقایسه با تجلی عدالت که زیبا‌ترین ومطلوب‌ترین خواسته‌ی انسان نامید.

۳- انجام مناسک عبادی خاص مانند غسل که برای اعیاد بزرگ، فطر، قربان، غدیر، جمعه، اختصاص دارد؛ فقها دراین مسئله اتفاق کرده ودرآثار فقهی به اهمیت آن اشاره وبه استحباب غسل وپوشیدن جامه‌های پاکیزه ونو دراین روز تاکید کرده‌اند.  

۴- پذیرش هدیه وعیدی دادن به دوستان که سنت وسیره معصومان ومورد پسند آنان بوده

۵- دیدار دوستان وخویشاوندان واستحکام پیوند‌های خویشاوندی وخانوادگی واجتماعی ووحدت اسلامی ورفع کدورت‌ها 

۶- فواید فراوانی که از این فرهنگ وسنت دیرینه می‌توان از آن برگرفت برای جامعه ایرانی غنیمت است.